فضای رسانهای، امروز پر از كانالهای خبری و انسانرسانههایی است كه خبرها و تحلیلهای بعضاً درست و غلط را آمیخته با هم به مخاطب عرضه میكنند و هر كدام بر تشخیص، تحلیل و حتی رفتار مخاطبان اثر میگذارند. نكتهٔ كلیدی در شرایط فعلی این است كه خودی را از غیرخودی تشخیص دهیم تا دچار بیاعتمادی نشویم.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی رادیو تهران به نقل از خبرگزاری فارس، فضای رسانهای، امروز پر از كانالهای خبری و انسانرسانههایی است كه خبرها و تحلیلهای بعضاً درست و غلط را آمیخته با هم به مخاطب عرضه میكنند. خواه تولیدكنندهٔ محتوا باشند یا توزیعكنندهٔ آن، به هر حال باعث تغییراتی در تشخیص، تحلیل و حتی رفتار مخاطبان خود میشوند كه میتواند در شرایط فعلی بسیار اثرگذار باشد.
اما سؤال كلیدی این است كه در شرایط فعلی چطور خودی را از غیرخودی تشخیص دهیم تا دچار حس بیاعتمادی به محیط پیرامون نشویم و خدای ناكرده رفتار و عملكرد اشتباهی از خود بروز ندهیم؟
دكتر «علیرضا داوودی» كارشناس ارشد رسانه و علوم شناختی به این پرسش مهم پاسخ میدهد.
این دستهبندی را جدی بگیرید
تقسیمبندی خاصی وجود دارد كه مرحلهٔ تشخیص و شناخت خودی و غیرخودی باید در این تقسیمبندی قرار بگیرد. این تقسیمبندی شامل 4 جریان است: خودیِ آگاه، خودیِ غیرآگاه، غیرخودیِ آگاه، غیرخودیِ غیرآگاه.
1. خودیِ آگاه؛ از این گروه منبع انتخاب كنید
جریان اول، جریان «خودیِ عالم، هوشمند، موقعیتشناس و مسئولیتپذیر» است.
به گفتهٔ داوودی «این گروه كسانی هستند كه آگاه به امور زمانهاند و در زمان، نسبت به موضوع واكنشهای دقیق نشان میدهند. جهتگیریها و تحلیلهای شخصی و حزبی و جریانی را دخیل در محتوا نمیكنند. نهایتاً با یك محور یعنی تحت “وفاق” و همدلی یك هدف را دنبال میكنند. آن هم توفّق كامل بر دشمن است. برای همین، به هیچ وجه خلاف فهم و درك عمومی اقدام نمیكنند؛ مثل ابوذر، سلمان، مقداد، عمار و... در صدر اسلام.»
2. خودیِ غیرآگاه؛ گروهی كه جو را به هم میزنند
دستهٔ دوم، «خودیِ غیرعالم و موقعیتنشناس» است.
داوودی میگوید «اینها در جریان و جبههٔ انقلاب تعریف میشوند، اما به دلیل نداشتن اطلاعات، تحلیل دقیق، و عدم تسلط و اشراف بر زمان و موضوعاتی كه در كشور در حال رخ دادن است، حرفهایی میزنند و تحلیلهایی میكنند كه تفرقهبرانگیز است. اینها كسانی هستند كه اوضاع و جو را به شدت به هم میریزند.»
این متخصص رسانه، یكی از موضوعات روز را مثال میزند؛ اینكه ما الان در آستانهٔ انتخاب رهبر بعد از حضرت آقا هستیم. نهاد و سازوكاری برای این منظور وجود دارد؛ آن هم در شرایط جنگی و غیرمعمول و شرایطی كه همه چیز كاملاً حالت بحرانی دارد.
بنا بر تحلیل او «دستهٔ اول كسانی هستند كه موقعیتشناس هستند و میگویند “ما مطیع مجلس خبرگان هستیم، حتی اگر زمان ببرد. حتماً برای هر تصمیم آنها مصلحتی وجود دارد.” بنابراین شرایط را درك میكنند و به این شكل هم برای مخاطب تحلیل میكنند. اما دستهٔ دوم مدام “سؤال میكنند كه چرا خبرگان اعلام نمیكند؟ چرا فلان است؟ و...” آنها با چراهای بیدلیل كه حاكی از عدم درك زمان و موضوع و وضعیت است، ذهن مخاطب را به هم میریزند.»
3. غیرخودیهای آگاه و غیرآگاه؛ نادیدهشان بگیرید
دستهٔ سوم، جریانات و افرادی هستند كه «غیرخودی» هستند.
به گفتهٔ داوودی «اینها وقتی میخواهند پیرامون موضوعات مختلف، مباحث روز و اقتضائات اوضاع صحبت كنند، قاعدتاً از دریچهٔ ایجاد شك، تردید و تزلزل در داشتهها ورود میكنند. اینها قطعاً غیرخودی هستند؛ غیرخودی حتی به منزلهٔ عامتر. یعنی ضد مردم بودن، ضد نظام بودن، ضد انقلاب بودن.»
اینها كسانی هستند كه عمدتاً سعی میكنند دشمن را بزرگ و خودمان را كوچك، ناتوان و دمدستی جلوه دهند. غیرخودیها هم دو دسته هستند؛ غیرخودیِ ناآگاه كه سفیهگونه عمل میكند. غیرخودیِ عالم، آگاه و هوشمند كه با محاسبه علیه ما عمل میكند.
منبع محتوا و نیت پشت آن را بشناسید
داوودی با این توضیحات میگوید: مهمترین شاخص این است كه ببینیم افرادی كه دارند به تولید محتوا یا انتشار و توزیع محتوا میپردازند، آیا در جهت تقویت دال مركزی كشور در دورهٔ بحران حركت میكنند یا به هر دلیل یا ترتیبی ضد آن.
در واقع مخاطب باید منبع تولید یا توزیع محتوا را بشناسند و نیت و اهداف پشت آن را تشخیص دهد.
خودی و ناخودی در تحلیل پیام دیروز پزشكیان
یك مثال مهم؛ دیروز رئیسجمهور پیام داد. نكتهٔ مهم اینجاست كه به اعتقاد داوودی، تمام كسانی كه به ایشان خرده گرفتند، جزو دستهٔ دوم تلقی میشوند؛ یعنی خودیهای ناآگاه و حتی بعضاً سفیه. چون اصلاً پیام را خوب گوش نكردند و به محتوای آن دقت نكردند. قبل از اینكه اطلاعات و تحلیلشان حركت كند، ادعا و جهتگیریشان حركت كرد. به این ترتیب، یك تنش چندساعته را در جامعه ایجاد كردند.
رئیسجمهور به هیچ وجه نگفت بناست ما با دشمن سازش كنیم. او اینطور توصیف كرد كه ما با كشورهای عربی سر جنگ نداریم. دوست، برادر و همسایهایم. اما اگر آمریكا از پایگاههایش در این كشورها برای حمله به ما استفاده كند، هدف مشروع ما تلقی میشود.
در واقع بشارت و انذار داد كه كشورهای عربی! حواستان جمع باشد؛ ما با هم خصومتی نداریم. حضور آمریكا و تسلطش بر شما و استفادهاش از شما علیه ماست كه همه چیز را به هم ریخته.
داوودی با این توضیحات میگوید:حرف ایشان درست بود. چون در بعد حقوقی ما نمیتوانیم متجاوز باشیم، اما میتوانیم دفاعكننده از خودمان باشیم. عدهای این نكته را نشنیدند یا به آن دقت نكردند و شروع كردند به ارائهٔ حرفهای نامربوط و تحلیلهای غلط.
این كارشناس علوم شناختی معتقد است استفادهای كه دشمن در این چند ساعت از این دستهٔ دوم در حوزهٔ تبلیغات توانست ببرد، در این هفت روز گذشته نتوانسته بود ببرد؛ پس باید خیلی دقت كنیم. چون سفاهت و بلاهت، نقطهٔ مقابل علم، تحلیل و آگاهی دقیق است.
تندرویها را تشخیص دهید
داوودی در انتها این طور جمعبندی میكند:باید منبع را بشناسید. باید نكتهای را كه منبع دربارهاش صحبت میكند بدون غرضورزی، به طور صحیح تحلیل كنید و بعد با علم، آن را در معرض پذیرش یا عدم پذیرش قرار دهید.
در مثال صحبتهای رئیسجمهور، این متخصص رسانه معتقد است: اینكه عدهای از امام خمینی (ره) و حضرت آقا نقل كردند و تحلیلهای غلطی را در ادامهاش آوردند، تندروی و رفتار رادیكال است. هر جا دیدید در حوزهٔ محتوا دارد رادیكالیسم شكل میگیرد، بدانید كه آنجا دستهٔ دوم، سوم یا چهارم مشغول فعالیت هستند.
