«ال‌نینو» یكی از مهم‌ترین پدیده‌های اقلیمی جهان است كه با گرم‌شدن غیرعادی سطح آب‌های بخش مركزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شكل می‌گیرد و می‌تواند الگوهای دما و بارش را در مناطق مختلف جهان تغییر دهد. این پدیده به‌خودی‌خود یك «بلای طبیعی» نیست، اما می‌تواند احتمال وقوع برخی رخدادهای حدی مانند بارش‌های سنگین، سیلاب، خشكسالی یا گرمای شدید را در مناطق مختلف افزایش دهد.
«ال‌نینو» یكی از مهم‌ترین پدیده‌های اقلیمی جهان است كه با گرم‌شدن غیرعادی سطح آب‌های بخش مركزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شكل می‌گیرد و می‌تواند الگوهای دما و بارش را در مناطق مختلف جهان تغییر دهد. این پدیده به‌خودی‌خود یك «بلای طبیعی» نیست، اما می‌تواند احتمال وقوع برخی رخدادهای حدی مانند بارش‌های سنگین، سیلاب، خشكسالی یا گرمای شدید را در مناطق مختلف افزایش دهد.
اهمیت این موضوع در سال 2026 بیشتر شده است؛ چراكه گزارش‌های سازمان جهانی هواشناسی و اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریكا (NOAA) از شكل‌گیری یك ال‌نینوی قوی و احتمال تشدید آن در ماه‌های پیش رو حكایت دارد. با این حال، وقوع ال‌نینو به این معنا نیست كه حتماً در یك منطقه مشخص سیل یا بارش شدید رخ خواهد داد؛ بلكه این پدیده می‌تواند احتمال تغییرات خاص آب‌وهوایی را افزایش دهد و شدت و محل تأثیر آن به عوامل جوی و اقلیمی دیگری نیز وابسته است.
ال‌نینو چه اثری بر ایران دارد؟
برای ایران، مهم‌ترین پرسش این است كه ال‌نینو چه تغییری در الگوی بارش و دمای كشور ایجاد می‌كند؟ پاسخ ساده‌ای برای این پرسش وجود ندارد؛ زیرا اثر ENSO در ایران به فصل، منطقه، شدت و نوع ال‌نینو و هم‌زمانی آن با سایر الگوهای جوی بستگی دارد.
با این حال، مطالعات اقلیمی انجام‌شده درباره ایران نشان می‌دهد كه در بسیاری از مناطق كشور، دوره‌های ال‌نینو با افزایش بارش همراه بوده‌اند. در یك مطالعه جدید درباره حوزه‌های آبریز ایران در دوره 1960 تا 2019، میانگین ناهنجاری بارش سالانه در سال‌های ال‌نینو حدود 11.3 درصد بیشتر از میانگین گزارش شده، در حالی كه این رقم در دوره‌های لانینا حدود 7 درصد كمتر از میانگین بوده است. البته این الگو در تمام مناطق و تمام رخدادهای ال‌نینو یكسان نیست و برخی مناطق می‌توانند رفتار متفاوتی داشته باشند.
بنابراین، ال‌نینو برای ایران الزاماً به معنای «بارندگی بیشتر در همه‌جا» نیست؛ بلكه می‌تواند احتمال تغییر در توزیع، شدت و زمان بارش‌ها را افزایش دهد.
غرب و جنوب‌غرب ایران؛ یكی از مناطق مهم در پیش‌بینی‌ها
مرتضی دلفان، رئیس اداره سیل و مخاطرات هواشناختی سازمان مدیریت بحران كشور، درباره اثر احتمالی ال‌نینو بر ایران به رادیو تهران گفت كه این پدیده می‌تواند باعث تشدید بارش‌ها یا تكرار بارش‌های شدید شود.
به گفته او، بر اساس پیش‌بینی‌های فعلی، بیشترین تأثیر احتمالی این پدیده در غرب و جنوب‌غرب كشور، به‌ویژه ارتفاعات زاگرس خواهد بود.
دلفان در عین حال تأكید كرده است كه اثرگذاری ال‌نینو بر مناطق مختلف كشور قطعی و یكسان نیست و تحقق شاخص‌های مشخص جوی برای تعیین میزان تأثیر آن ضروری است.
این نكته اهمیت زیادی دارد : ال‌نینو یك پیش‌بینی مستقیم برای وقوع سیل در یك نقطه خاص نیست. این پدیده بیشتر زمینه‌ای اقلیمی ایجاد می‌كند كه می‌تواند احتمال برخی الگوهای بارشی را تغییر دهد؛ اما اینكه یك استان یا شهر در یك روز مشخص با بارش شدید مواجه شود، به شرایط جوی همان زمان نیز وابسته است.
در مورد تهران نیز نمی‌توان تنها با استناد به وقوع ال‌نینو، درباره میزان بارش یا سیلاب پیش‌بینی قطعی ارائه كرد.
چرا بارش بیشتر همیشه خبر خوبی نیست؟
ممكن است در نگاه اول افزایش بارش در كشوری مانند ایران اتفاقی مثبت به نظر برسد؛ اما اگر بارش‌ها شدید، كوتاه‌مدت و متمركز باشند، افزایش بارندگی الزاماً به معنای افزایش مفید منابع آب نیست.
بارش شدید می‌تواند در مدت كوتاهی حجم زیادی آب وارد رودخانه‌ها و مسیل‌ها كند و در صورت وجود نقاط آسیب‌پذیر، به آب‌گرفتگی و سیلاب منجر شود. در مناطق كوهستانی غرب و جنوب‌غرب كشور نیز بارش سنگین می‌تواند با روان‌آب و طغیان رودخانه‌ها همراه شود.
مردم ایران باید منتظر چه پیامدهایی باشند؟
برای شهروندان، مهم‌ترین پیامدهای احتمالی كه باید مورد توجه قرار گیرد عبارت است از:
• بارش‌های شدید و كوتاه‌مدت
• آب‌گرفتگی معابر
• طغیان رودخانه‌ها و مسیل‌ها
• سیلاب در مناطق مستعد، به‌ویژه مناطق كوهستانی
• تغییر الگوی معمول بارش در برخی مناطق
• در برخی مناطق و دوره‌ها، افزایش دما یا رخدادهای گرمایی
البته این موارد به معنی وقوع حتمی آنها نیست؛ بلكه باید به‌عنوان خطرات احتمالی مرتبط با تغییر الگوهای اقلیمی در نظر گرفته شوند.
مردم عادی چه كارهایی می‌توانند انجام دهند؟
لازم نیست شهروندان برای مقابله با ال‌نینو كار ویژه یا پیچیده‌ای انجام دهند. مهم‌ترین كار، آمادگی در برابر پیامدهای احتمالی آن است.
پیش از بارش‌های شدید، هشدارهای رسمی هواشناسی و مدیریت بحران را دنبال كنید، از پارك خودرو در مسیر مسیل‌ها و نقاط سابقه‌دار آب‌گرفتگی خودداری كنید و در صورت زندگی در مناطق پرخطر، مسیرهای خروج و نقاط امن را بشناسید.
هنگام وقوع سیلاب نیز وارد آب جاری نشوید و با خودرو از مسیر آب‌گرفته عبور نكنید. آب سیلاب می‌تواند علاوه بر جریان شدید، حاوی فاضلاب، مواد شیمیایی، اجسام تیز و خطرات برق‌گرفتگی باشد.
در تهران و سایر شهرها نیز اقدامات پیشگیرانه شهری مانند شناسایی نقاط پرخطر، بازگشایی مسیر رودخانه‌ها و مسیل‌ها و رفع موانع می‌تواند نقش مهمی در كاهش خسارت داشته باشد؛ موضوعی كه مدیریت بحران نیز بر استمرار آن تأكید كرده است.
جمع‌بندی؛ ال‌نینو برای ایران بیشتر یك «هشدار اقلیمی» است تا پیش‌بینی یك حادثه
ال‌نینو را نباید با یك حادثه طبیعی مشخص مانند سیل یا زلزله یكی دانست. این پدیده یك تغییر بزرگ در سامانه اقیانوس-جو است كه می‌تواند احتمال برخی الگوهای آب‌وهوایی را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد.
برای ایران؛ شواهد علمی نشان می‌دهد كه ال‌نینو در بسیاری از مناطق با افزایش بارش همراه بوده، اما اثر آن منطقه‌ای و فصلی است و نمی‌توان یك نسخه واحد برای كل كشور پیچید. در شرایط فعلی نیز بر اساس اظهارات مدیریت بحران، غرب و جنوب‌غرب ایران و ارتفاعات زاگرس از مناطقی هستند كه احتمال تأثیر بیشتر بارش‌های مرتبط با این پدیده در آنها مورد توجه قرار گرفته است؛ در عین حال، احتمال اثرگذاری بر ارتفاعات جنوبی البرز نیز مطرح شده، اما قطعی نیست.
بنابراین مهم‌ترین پیام برای مردم، نه ترس از «ال‌نینو»، بلكه آمادگی برای بارش‌های شدید و رخدادهای حدی احتمالی است. باید پیش‌بینی‌های رسمی را دنبال كرد و به هشدارهای كوتاه‌مدت هواشناسی توجه داشت؛ چراكه برای دانستن اینكه یك سامانه بارشی دقیقاً چه زمانی و كجا می‌تواند خطرساز شود، این پیش‌بینی‌ها از صرفِ دانستن اینكه «ال‌نینو در حال وقوع است» كاربردی‌ترند.
اگر سیل آمد؛ در هر موقعیت چه كنیم؟
وقوع بارش شدید به‌تنهایی به معنای وقوع سیلاب نیست، اما اگر آب وارد معابر، رودخانه‌ها و مسیل‌ها شد، رفتار درست می‌تواند از بسیاری از حوادث جلوگیری كند.
مهم‌ترین اصل این است: برای تماشای سیل یا عبور از آب، جان خود را به خطر نیندازید.
🚶 اگر پیاده هستید
• وارد آب جاری نشوید؛ حتی اگر آب كم‌عمق به نظر برسد.
• از رودخانه، مسیل، كانال، زیرگذر و مسیرهایی كه آب در آنها جریان دارد فاصله بگیرید.
• اگر آب در حال بالا آمدن است، منتظر نمانید تا مسیر كاملاً آب‌گرفته شود؛ به سمت یك نقطه مرتفع و امن حركت كنید.
• اگر در محاصره آب قرار گرفتید، برای عبور از جریان تلاش نكنید و از نقطه مرتفع درخواست كمك كنید.
• برای فیلم گرفتن یا تماشای سیلاب به حاشیه رودخانه و مسیل نزدیك نشوید.
🚗 اگر با خودرو هستید
• اگر مسیر آب‌گرفته است، وارد آب نشوید؛ عمق آب ممكن است قابل تشخیص نباشد و جریان آن می‌تواند خودرو را متوقف یا جابه‌جا كند.
• مسیر جایگزین انتخاب كنید و موانع یا علائم هشداردهنده را كنار نزنید.
• وارد زیرگذر، تونل یا مسیری كه آب در آن جمع شده نشوید.
• اگر خودرو در آب گرفتار شد، نجات خودرو را به جان خود ترجیح ندهید. اگر خروج از خودرو بدون ورود به جریان خطرناك آب و رسیدن به محل امن امكان‌پذیر است، به نقطه مرتفع بروید و درخواست كمك كنید.
🌊 اگر در مسیر رودخانه، روددره یا مسیل هستید
این یكی از خطرناك‌ترین موقعیت‌ها هنگام بارش شدید است. حتی اگر در همان محل باران نبارد، بارندگی در بالادست می‌تواند باعث افزایش ناگهانی حجم آب شود.
• با دریافت هشدار بارش شدید یا مشاهده افزایش آب، فوراً از بستر رودخانه و مسیل خارج شوید.
• منتظر نمانید تا حجم آب زیاد شود.
• به سمت نقطه مرتفع و امن بروید.
• در كنار رودخانه، پل یا مسیل برای تماشای جریان آب توقف نكنید.
⛰️ اگر در ارتفاعات یا كوهستان هستید
• از دره‌ها، آبراهه‌ها، رودخانه‌های فصلی و مسیرهای عبور روان‌آب فاصله بگیرید.
• به سمت محل مرتفع و امن حركت كنید، اما از شیب‌های ناپایدار و نقاط مستعد ریزش سنگ و رانش زمین نیز فاصله بگیرید.
• اگر بارش شدید آغاز شده است، ادامه مسیر در دره یا مسیر رودخانه‌ای را متوقف كنید و به محل امن بروید.
• تغییر ناگهانی حجم آب، گل‌آلود شدن شدید جریان یا حركت سنگ و گل‌ولای را نشانه خطر بدانید.
🏠 اگر در خانه هستید
• هشدارهای رسمی هواشناسی و مدیریت بحران را دنبال كنید.
• اگر دستور تخلیه صادر شد، آن را جدی بگیرید و از مسیر اعلام‌شده خارج شوید.
• وسایل ضروری، داروها، تلفن همراه، شارژر و مدارك مهم را در دسترس قرار دهید.
ا اگر آب وارد خانه شد، به سیم‌ها، پریزها و وسایل برقی دست نزنید؛ به‌خصوص اگر در آب ایستاده‌اید.
• اگر احتمال نشت گاز وجود دارد، از ایجاد جرقه و روشن و خاموش كردن وسایل برقی خودداری كنید و از ساختمان خارج شوید.
👧 اگر كودك همراه شماست
كودكان در برابر سیلاب آسیب‌پذیرترند و ممكن است خطر جریان آب را درك نكنند.
• كودك را در نزدیكی آب‌گرفتگی، رودخانه یا مسیل تنها نگذارید.
• اجازه ندهید برای بازی، تماشا یا فیلم‌برداری به آب نزدیك شود.
• به كودك آموزش دهید كه آب سیلاب، محل بازی نیست و نباید وارد آن شود.
• هنگام تخلیه، كودك باید در تمام مسیر در كنار یك بزرگسال باشد.
• اگر خانواده در منطقه پرخطر زندگی می‌كند، از قبل یك نقطه امن و مسیر خروج را به كودك آموزش دهید.
❓اگر وسط سیلاب گرفتار شدیم چه كنیم؟
• اگر در میان سیلاب گرفتار شدید، برای عبور از جریان آب تلاش نكنید. آب گل‌آلود می‌تواند عمق واقعی مسیر، چاله‌ها، موانع، سیم برق و اجسام خطرناك را پنهان كند.
• اگر به نقطه‌ای مرتفع و امن دسترسی دارید، خود را به آنجا برسانید و برای دریافت كمك تماس بگیرید.
• اگر در ساختمان گرفتار شده‌اید، به طبقه بالاتر بروید و در صورت نیاز از پشت‌بام برای جلب توجه نیروهای امدادی استفاده كنید.
• اگر در خودرو گرفتار شده‌اید، وضعیت را ارزیابی كنید و تنها در صورتی از خودرو خارج شوید كه مسیر خروج امن باشد و برای رسیدن به نقطه مرتفع مجبور به ورود به جریان شدید آب نباشید. در غیر این صورت، وارد آب نشوید و برای امدادرسانی درخواست كمك كنید.
⭕چند هشدار ساده اما حیاتی
• در سیلاب شنا نكنید. حتی افراد شناگر نیز ممكن است به دلیل سرعت جریان، موانع پنهان، آلودگی آب یا خطر برق‌گرفتگی گرفتار شوند.
• به سیم‌های برق افتاده نزدیك نشوید. آب می‌تواند خطر برق‌گرفتگی را افزایش دهد.
• آب سیلاب را برای آشامیدن، پخت‌وپز یا مسواك زدن مصرف نكنید مگر اینكه ایمنی آن از سوی مراجع مسئول تأیید شده باشد.
❌و یك نكته مهم‌تر از همه:
برای دیدن یا فیلم گرفتن از سیل به رودخانه و مسیل نروید. فاصله گرفتن از آب، مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه در زمان سیلاب است.
